Pirs ji we bersiv ji derûnnasan

PIRS (S. A.): Jin, 34 salî, du zarokên wê hene. Li Bûrsa dijî. Kurd e. "Tê bîra min nayê bîra min, ez hin şiklan dibînim. Mînak, li ser mûşembayê erdê resmê eskerekî dibînim. An li ewran serê kalikekî, an dema li kaxezên dîwaran dinêrim, otobûsek dibînim hwd. Pirranî natirsim. Lê heger tenê bim, xof tê ser min. Naxwazim ji hevjînê xwe re bêjim lewra ew ê bi min bikene. Heya niha ji kesî re negotiye. Gelo ev nexweşî ye?".

BERSIV: Ev bersiva min tenê ji bo înformasyonê ye. Bêî destûra bijîşkan divê mirov tevnegere. Bi qasî min pêderxist ev dişibe îlûzyonên pareîdolîayê. Heger dîsa pirsek we hebe, bipirsin.

Pareîdolîa Çiye

Pareîdolîa, bi Kurdî wek "lêhayiya rûbarî" an "dîtina, bihîstina şeklan bi awayekê çêkirî" tê binavkirin. Mejiyê mirovî fêr bûye ku di nav qalibên rasthatî, wêne, şekil an dengên bêserûber, rû yan wateyên nasdar bibîne. Ev wek adaptasyoneke peresanî (evolusyonî) tê dîtin. Ji ber ku bav û kalên me ev şiyana xwe pêş xistine da ku di hawirdorê de metirsiyên potansiyel (mînak ajalek dirinde) an fersend (mînak êrîşa klanên dijmin) zû hîsbikin û biperçiqînin. Lê belê di cîhana modern de, ev carinan dibe sedema xapandinê.

Mînakên Pareîdolîa

Di wêneyan de: Mînak, dîtina "rûyekî" di nav kevirên rûyê Marsê de (wek wêneya "Rûyê Marsê" ku di sala 1976an de ji aliyê Viking 1 ve hat kişandin) an dîtina şekilên ajalan di ewrên asîman de.

Di dengan de: Bihîstina gotin an muzîkê di nav dengên statîk ên radyoyê an dengên xwezayê de (mînak, hin kesan qeydên kevn wek "dengê cinan" şîrove kirine).

Di jiyana rojane de: Dîtina fîgurên olî di lekeyên nanê tostê de an xeyalkirina rûyê mirovî di qalika darekê de.

Nîşeyên Balkêş

Pareîdolîa di huner û çandê de jî cih digire. Mînak, di hin çandan de lêgerîna nîşanên îlahî di keviran an asîman de pratîkeke berbelav e.

Ji aliyê derûnî ve, rewşên wek stres an westandinê dikarin meyla pareîdoliayê zêde bikin.

Ev, celebek xapandina lêhayiyê ye û bi gelemperî bi teşwîqên dîtbarî an bihîstî ve girêdayî ye. Pareîdolîa, beşekî xwezayî ya zanîna mirov e û bi pêvajoyên pêşkeftinê ve girêdayî ye. Ji aliyê psîkolojîk û nevrolojîk ve ev fenomen tê ravekirin.

Bingehên Derûnî yên Pareîdolia

Ji aliyê pêşkeftinê ve

Pareîdolîa, wekî adapsiyonekî ku piştgiriya jiyana mirov dike tê dîtin. Bav û kalên me, ji bo ku ew di nav hawirdorê de xeternakî (mînak ajalekê) zû bibînin, şiyana nasandina şiklê pêşxistine. Mînak, di nav dar û pelên daristanê de rûyekî leopardê dîtin, her çend ew xapandinek be jî, dikare jiyana mirov biparêze.

Ev mekanîzmayê "lêhayandina zû", hêza mirov a ku di nav daneyên nezelal de jî dikare wateyek derxîne, zêde kir. Yanî, "pozîtîfa şaş" e. Dibe sedem ku xeternakî nebe. Helbet "negatîfa şaş" (xeternakî jibîrkirin), ewqas kujer e.

Pêvajoyên bîrdozî

Pareîdolîa, bi şiyana mirov a nasandina şiklê (pattern recognition) ve girêdayî ye. Mejiyê mirov, daneyên kaotîk, tevlîhev, nepenî yan neqediyayî gorî xwe saz dike û hewl dide wate jê derxîne. Ev yek bi navê "prosesa ji jor heya jêr" (top-down processing) tê binavkirin; ango, ezmûnên berê û hêviyên me lêhayiyên me diyar dikin.

Bingehên neurolojîk

Pareîdolîa, bi taybetî di nav qada rûyê fusiform (fusiform face area, FFA) a mejiyê de çalak dibe, ku ev dever ji bo nasandina rûyan taybet e. Ev dever ji bo lêhayiya şiklên rûyê  berpirsiyar û hesas e. Ji ber vê yekê, dîtina rûyên mirov li ser kevirên Marsê an li ser nanê tostê mînakên gelemperî yên pareîdolîa ne. FFA, di loba pêşî ya mejiyê de cih digire. 

Di prosopagnozî (nenaskirina rûyan) de em vê baş dibînin. Ango ji ber ku astengî yan pirsgirêka di FFAyê, mirov rûyên kesan nasnake. Bi awayekê ev di otîzmê de jî xwe dide der.

Her wiha, amîgdala (organa di sîstema sîmpatîk de cih digire ku ji bo bersivên hestyarî berpirsiyar e) dikare di vê pêvajoyê de rol bilîze. Ger şiklê ku tê lêhayîkirin mîna tehdîtê be (mînak, rûyek), amigdala dikare bertekek hestyarî ya zû bide.

Pareîdolîa, di nav kesên tendurist de bi gelemperî bêzarar e. Pir kes dibînin ku li qadan şiklên heywanan an li ser ewran rûyên mirov hene. Lê dizanin ev ne rast e, sedemekê bawerkirinê yan tirsê tune. Pirraniya zarokan jî viya wekî xeyal an tişteka majîk, bikêf dibînin. Lê pê naêşên.

Di hin rewşên psîkolojîk de

Stres û westandin: Di kesên stresdar an westandî de pareîdolîa dikare rû bide an zêde bibe. Mejî, ji bo teserûfa enerjiyê, bi lez û bi şîrovekirineke kêm li şiklan dinêre û li wan digere. Ji ber wê jî heger em pir westiyabin an stresa me gelek mezin be, dikarin hin şiklan bibînin, dengan bibîhîsin.

Şîzofrenî û nexweşiyên psîkotîk: Di hin rewşên derûnlaşî (psîkiyatrîk) de pareîdolîa dikare bi hêz be. Mînak, kesên bi şîzofrenî dikarin di nav şiklên bi tesadufî de peyamên watedar an tehdîtan bibînin. Ev bi "apofenî" (avakirina têkiliyên şaş di nav daneyên bi tesadufî de) ve girêdayî ye.

Şîroveya paranoîdan: Kesên xwedî ramanên paranoîd in, dikarin ji xwe re bêhtir xetereyan biafirînin. Mînak şiklê çavê di nav lekeyên dîwar de dibînin, û ev hîsa "ez têm şopandinê" dide wan.

Pareîdolîa û çand, ol, bawerî

Pareîdolîa, bi baweriyên çandî û dînî re têkildar in. Mînak, hin kes îdîa dikin ku li nanê tostê an li ser qalikên darê fîgûrên olî (mînak, rûya şehîdek an rûyê cinan) dibînin. Ev, bi pergala baweriyê ya takekesî ve girêdayî ye û her kes gorî takekesiya xwe tiştan dibînin. Li vir behsa "bandora hêviyê" (expectation effect) tê kirin. Ango, tişta ku dixwaze bibîne, dibîne.

Pareîdolîa û afirandêrî

Pareîdolîa, bi afirandêriyê re jî têkildar e. Hunermend û nivîskar dikarin ji şiklên bi tesadufî dibînin, îlham bigirin û fikrên nû biafirînin. Mînak, Leonardo da Vinci gotiye ku wî di nav lekeyên dîwaran de hin dîmen û fîgûr dîtine. Ji aliyê psîkolojîk ve, ev cureyê lêhayiyê, elastîkiyê, ramana afirîneriyê teşwîq dike.

Faktorên ku pareîdolîayê pêk tînin

Nezelalî: Çiqas ku wêne an deng nezelal be, ew qas pareîdolîa îhtîmal e. Mejî hewl dide ku agahiyên kêm temam bike.

Rewşa hestyarî: Stres, meraq an hêviyên mezin dikarin pareîdolîayê zêde bikin. Mînak, di odeyeke tarî de dîtina golê îhtîmalek e.

Fêrbûna çandî: Şikl û sembolên ku em di zaroktiyê de hîn bûne, di mezinahiyê de pareîdolîayên me jî diyar dikin. Kurd an gelên Asyaya Nêzîk, cinan dibînin lê ewropayî nabînin an kêm dibînin. Taswîra cinên me û ewropayiyan hinekê ji hev cuda ne. Dîsa,  di çanda rojavayî de lêhayiya rûyê zêdetir e, lê di çandên cuda de sembolên din dikarin derkevin pêş.

Lêkolînên derûnî

Xebatên neurolojîk: Xebatên fMRI (gora rezonansa magnetîkî ya fonksiyonel) nîşan didin ku di dema pareîdolîayê de qada fusîform û korteksa prefrontal (ku ji bo biryargirtin û derxistina wateyê berpirsiyar e) çalak e.

Ezmûn: Derûnnas, ji bo ceribandina pareîdolîayê wêneyên dişibin Testa Roşarê (Rorschach),  nîşanî xelkê didin, gelek ji beşdaran di wêneyan de şiklên rûyan an ajalan dibînin. Di warê lêhayiyan de lîteratûreke berfireh heye ku bi lêkolînên derûnî hatine kirin.

Rengên erênî û neerênî yên pareîdolîayê

Erênî: Bi gotineke din, heger em ji şiklan natirsin ev baş e û dikare afirandêriya me teşwîq bike, hişmendiya li hember hawîrdorê zêde bike. Helbet ev ne nexweşî ye jî.

Neerênî: Lê heger pareîdolîa gelek zêde ye, di hin rewşan de dikare me xemsar bike an fikrên paranoîd biafirîne. Mînak, kesek ku bi domdarî rûyên "tehdîtker" dibîne, ev dikare nîşaneyek nexweşiyek psîkolojîk be. Her çend ev bi gelemperî fenomenek bêzirar be jî, di hin rewşan de dikare agahiyan bo rewşên psîkolojîk an nevrolojîk jî bide me. 

Bi kurtî

Ji ber ku hûn demekê dirêj e şiklan dibînin, derfet hebe biçin cem neurologek, baş dibe. Ji ber ku hûn natirsin, ev xemê kêm dike. Lê ya baş kontrol û teşhîsa bijîşkan e. 

Darius Winzer

https://x.com/Darius_Winzer

© Alle Rechte vorbehalten für Derûn Akademie, Interkulturelle Psychologie und Beratungsakademie (i. G.)